فصل دوم

6- بررسي و تحليل استخوانبندي و سازمان فضايي منطقه 20

1-8- محور اصلي استخوانبندي

بر اساس مطالعات تاريخي و همچنين بررسي كاربريهاي وضع موجود و مشاهدات ميداني محور اصلي استخوان بندي شهرري به شرح زير قابل تشخيص و تعيين است.

بخش جنوبي شهرري (اطراف حرم) و همچنين محدوده شمال شرقي آن ( طرفين ابن بابويه) به ترتيب قديمي ترين بناهاي شهرري را در خود جاي داده اند و بقيه قسمتهاي بافت را ساخت و سازهاي جديدتر تشكيل داده اند با توجه به نحوه توزيع كاربري هاي اصلي شهري، موقعيت استقرار عناصر تاريخي و ارزش ، و بسياري عوامل ديگر در پيكره بافت شهرري محوري قابل تشخيص است كه نقش استخوانبندي و ستون فقرات اصلي شهر را ايفا مي نمايد.

عوامل مهم در تشخيص اين استخوان بندي به شرح ذيل مي باشد:

1- موقعيت محور اصلي و فعال شهري

2- نحوه قرار گيري آثار تاريخي

3- توزيع كاربري هاي اصلي شهري

4- موقعيت مراكز اصلي مذهبي

 نحوه قرار گيري مراكز تفريحي و اوقات فراغت

منتهي اليه شمالي اين محور كه ميدان صفائيه امروزي است، مكان يكي از دروازه هاي اصلي ري باستان به نام دروازه رشكان بود، و دروازه باطان ( اكباتان – محل ورود راه ابريشم به ري باستان) در منتهي اليه جنوبي اين محور و در محل كنوني ميدان شهرري قرار داشته است. در طول اين محور به ترتيب از جانب شمال، دژ رشكان، چشمه علي، ابن بابويه، برج طغرل، امامزاده عبدالله قرار دارند.

كارخانه سيمان ري كه اولين كارخانه سيمان ايران بوده است، نيز در منتهي اليه شمالي همين محور واقع شده همچنين بسياري ديگر از كاربريهاي جديد نظير بيمارستان فيروزآبادي ، مراكز تجاري اصلي شهر، و ساختمان هاي اداري نيز در همين محور ايجاد شده اند كه در دوره هاي تاريخي پيشين راسته مذكور به نام بازار نرمه معروف بوده است. در منتهي اليه همين محور بازار سرپوشيده و موجود شهرري قرار دارد كه به مجموعه آستان حضرت عبدالعظيم (ع)، امام زاده طاهر (ع) و امام زاه حمزه (ع) ختم مي‌شود.

بلوار دسترسي غربي مجموعه آستانه مطهر ( بلوار آرامگاه سابق) نيز كه بيش از چند دهه از قدمت آن نمي گذرد، بدليل فضاي شهري مطلوب بهمراه دسترسي مناسب و قرار گيري كاربري هاي اداري و شهري از اهميت بسياري برخوردار است.

با توجه به نحوه استقرار مراكز مذهبي، فرهنگي و تاريخي در محور استخوانبندي شهرري، دو بخش عمده در اين محور قابل تفكيك مي باشند، الف- شاخه شمالي كه از حاشيه كوه صفائيه (طبرك) آغاز شده و تا حرم حضرت عبدالعظيم ادامه دارد. ب- شاخه غربي كه از حرم تا جاده شهيد رجايي امتداد مي يابد ( جاده آرامگاه )

2-6- بررسي و تحليل سازمان فضايي منطقه 20: [1]

با توجه به محور اصلي استخوانبندي شهرري و كاربريهاي مهم و مرتبط با آن، مطالعات سازمان فضايي در موضوعاتي به شرح زير مورد بررسي قرار مي گيرد.

1- محورها و مراكز اصلي منطقه:

2- تيپولوژي بافتهاي موجود:

1-2-6- محورها و مراكز اصلي منطقه

با توجه به مطالعات تاريخي و مطالعات كاربري اراضي ، كانونها و مراكز اصلي منطقه كه نقش ويژه اي در استخوان بندي منطقه بعهده دارند در دو گروه عمده به شرح زير تقسيم مي شوند.

الف- كانونهاي مرتبط با محور اصلي استخوانبندي تاريخي شهرري

1- مجموعه حرم مطهر حضرت عبدالعظيم (ع) و بازارچه سرپوشيده شمالي آن

 2- راسته هاي تجاري منتهي به ميدان شهرري

 3- خيابان آرامگاه 

 4- بيمارستان فيروزآبادي

5-  امامزاده عبدا…

5-  سه راه ورامين

7- برج طغرل

8- ابن بابويه

 9- چشمه علي

10- تپه رشكان

11- ميدان صفائيه

ب- ساير مراكز اصلي منطقه 20:

1- حوزه كارگاهي و صنعتي شمال منطقه – مرتبط با خيابان فدائيان اسلام

2-  حوزه كارگاهي و صنعتي غرب منطقه - مرتبط با خيابان شهيد رجايي

 3- حوزه كارگاهي و صنعتي جنوب شرقي منطقه - مرتبط با جاده ورامين

از طرف ديگر خيابان هاي فدائيان اسلام و بلوار شهيد رجايي از محورها و لبه هاي اصلي منطقه بوده و در واقع كانونهاي فوق الذكر را به يكديگر و به ساختار اصلي تهران مربوط مي سازد. علاوه بر آن وجود خط مترو و خط آهن سراسري در كنار بلوار شهيد رجايي، ارتباط كوي سيزده آبان و كارگاههاي غرب شهر ري را با بخشهاي مركزي ضعيف نموده و بعنوان لبه اي بسيار قوي و جدا كننده عمل مي نمايد.

نكته حائز اهميت در ارتباط با معابر اصلي منطقه، بزرگراه آزادگان در شمال و بزرگراه بهشت زهرا(س) در غرب منطقه بوده كه در واقع مرزهاي شمالي و غربي منطقه را تعريف نموده و كاملاً آنرا از همجوار جدا ساخته است. شرق منطقه نيز مسيل عريض سرخه حصار حد شرقي منطقه را مشخص نموده است. نقشه شماره 5 سازمان فضايي منطقه را نشان مي دهد.

2-2-6- تيپولوژي بافتهاي موجود

قديمي ترين بخش موجود در شهرري در بافت سنتي و ارگانيك واقع در حاشيه حرم حضرت عبدالعظيم (ع) مي باشدکه در طي ساليان متمادي شكل گرفته و داراي كوچه هاي كم عرض و پر پيچ و خم با ساختمانهاي عمدتاً فرسوده مي باشد. اين بافت در حال حاضر دچار تغييرات زيادي در زمينه تعريض معابر و نوسازيهاي جديد شده است.

بافت قديمي ري: بخشهايي كه در جنوب بلوار بسيج ( سيمان) و عمدتاً در حاشيه خيابانهاي فدائيان اسلام، جاده سوم، صفائيه و سه راه ورامين و ميدان شهرري واقع شده اند طي چند دهه گذشته شكل گرفته و داراي شبكه هاي شطرنجي تر مي باشند و جزء محله هاي قديمي شهرري به شمار مي روند.

بافت هاي طراحي شده: كوي سيزده آبان در غرب بلوار شهيد رجايي و شهرك دولت آباد در شمال شرقي شهرري كه سطوح قابل توجهي از منطقه را در بر گرفته اند قبل از انقلاب جهت اسكان اقشاري خاص طراحي و ساخته شده اند و داراي شبكه هاي شطرنجي و ميدانچه هايي كوچك با شكل و فرم خاص مي باشند.

بافت هاي حاشيه اي: منطقه 20 جنوبي ترين منطقه تهران بوده و توسط حريم تهران احاطه شده است. لذا در مقاطعي خاص و عمدتاً در ارتباط با استقرار كارگاهها وكارخانجات مختلف در منطقه، در حاشيه آنها خانه هاي مسكوني با خصوصيات مسكن حاشيه اي شكل گرفته است. از جمله مي توان به كوي جوانمرد قصاب، صالح آباد شرقي و غربي و شهرك علائين (شرق قلعه گبري) اشاره نمود.

حوزه هاي صنعتي و انبارداري: همانطور كه اشاره شد در طول دهه هاي گذشته سطوح عمده اي از منطقه به كارخانه ها، كارگاها، انبارها اختصاص داده شده كه بيشترين تجمع كاربريهاي فوق را مي توان در شمال منطقه و در حاشيه خيابان فدائيان اسلام و در حاشيه جاده ورامين و جاده شهيد رجايي مشاهده نمود.

جمع بندي سازمان فضايي منطقه:

سابقه كهن تاريخي و استقرار حرم حضرت عبدالعظيم (ع) در پيكره اصلي شهرري نوعي هويت، انسجام و خوانايي را به وجود آورده است. همانطور كه بيان گرديد محور اصلي استخوانبندي شهرري كه ميدان صفائيه ( دروازه رشكان) را از طريق سه راه ورامين و ميدان شهرري به حرم حضرت عبدالعظيم (ع) مربوط مي سازد فقرات اصلي منطقه را تشكيل داده و با برخورداري از قابليت ها و پتانسيل هاي زياد، در واقع ساختار اصلي كالبدي منطقه را بوجود آورده است.

بافت سنتي و ارگانيك اطراف حرم، همراه با بافت محدوده بلوار آرامگاه، ميدان شهرري، سه راه ورامين و در مجموع محدوده داخل كمربندي شهرري، از هويت و انسجام كالبدي بيشتري برخوردار بوده و در واقع محدوده اصلي شهرري را تشكيل مي‌دهند.

بافتهاي طراحي شده سيزده آبان و دولت آباد نيز با ويژگي هاي شهرسازي معاصر، داراي پيوستگي و خوانايي خاص خود مي باشند. ساير قسمتهاي شهرري از جمله كوي جوانمرد قصاب حوزه هاي صنعتي و كارگاههاي واقع در شمال، جنوب و جنوب شرقي منطقه عمدتاً داراي گسستگي و عدم انسجام لازم بوده و هر كدام با مسائل و مشكلات بافتهاي مسئله دار روبرو مي باشند

7- بررسي فضاهاي جمعي منطقه [2]

 يكي ديگر از ويژگيهاي حائز اهميت شهرري وجود انواع فضاهاي جمعي و محورهاي فعال در بخشهاي مختلف آن مي باشد، كه در دو گروه زير قابل دسته بندي مي باشند.

1- محورها و فضاهاي جمعي موجود

2-  فضاها و موقعيت هاي داراي پتانسيل فضاهاي جمعي

1-7-محورها و فضاهاي جمعي موجود

وجود مجموعه حرم حضرت عبدالعظيم (ع) ، امامزاده عبدالله (ع) و ابن بابويه در شهرري، كانونهاي بسيار فعالي را در طول زمان ايجاد نموده است كه در ارتباط با آنها محورها و فضاهاي جمعي و فعال شهري نيز شكل گرفته است كه عمدتاً در مقياس هاي منطقه اي و فرا منطقه عمل مي نمايند و از آن ميان مي توان به بازارچه سرپوشيده، راسته هاي تجاري منتهي به ميدان شهرري و بلوار آرامگاه اشاره نمود. از طرف ديگر فضاهاي جمعي ديگر نيز با قياس محلي در نقاط محتلف منطقه 20 وجود دارد كه عمدتاً مورد استفاده اهالي محلات همجوار آنها قرار مي گيرد مانند چشمه علي، مراكز خريد و فضاهاي سبز محدوده ميدان دولت آباد و محور اصلي كوي سيزده آبان .

با توجه به وجود بقاع متبركه امامزاده حمزه و امامزاده طاهر در كنار مقبره مطهر حضرت عبدالعظيم (ع) ، هويت غالب اين مجموعه كاملاً مذهبي بوده و همانند ساير كانونهاي مذهبي كشور در طول زمان و با مراجعه روزافزون زوار روبرو بوداست.عين حال با وجود بازار سرپوشيده سنتي و راسته هاي تجاري شمال حرم، جنبه تفريحي اين مجموعه نيز بسيار قوي بوده است. از طرف ديگر براي روشن شدن وضعيت اجتماعي زوار، برخي از نتايج آمارگيري نمونه اي زوار حرم حضرت عبدالعظيم (ع) در سال 1373 به صورت اختصار به شرح زير ارائه مي گردد.

· 1/64 درصد از زائرين ساكن شهر تهران بوده و فقط7/1 درصد از زائرين ساكن ساير شهرستانهاي ايران ( بجز شهرستان تهران) مي باشند.

· در سال1373(ه.ش) حدود 4/2 ميليون زائر ( روزانه 6600 نفر) از ساير مناطق شهر تهران به زيارت حرم حضرت عبدالعظيم (ع) مي روند.

·  تعداد زائرين خارجي حرم مطهر در سال برابر 78.000 نفر و در روز به طور متوسط برابر 214 نفر است.

·  زائرين بطور متوسط در گروههاي 3 و4 نفره به زيارت حرم مي روند.

·  27 درصد از زائرين جز زيارت از حرم، قصد ديگري از قبيل خريد و فروش  نيز دارند و فقط 15 درصد از زوار به امامزاده عبدالله و ابن بابويه مي روند.

·  تنها 2/0% از زوار به ديدن آثار تاريخي شهرري مي روند.

جدول زير توزيع زائرين حرم مطهر حضرت عبدالعظيم (ع) را بر اساس مبدأ زائرين نشان مي دهد:

جدول توزيع زائرين حرم مطهر حضرت عبدالعظيم (ع) بر اساس مبدأ زائرين (سال 1373)

در مجموع حرم مطهر حضرت عبدالعظيم (ع) با وجود بقاع متبركه، برخورداري ازنشانه هاي كالبدي بسيار قوي و صحن هاي متعدد مرتبط با مجموعه حرم، موقعيت بسيار ويژه و ممتازي براي منطقه 20 و جنوب تهران ايجاد نموده است و از جمله اماكني است كه در ياد و خاطره اكثر مردم جايگاه ويژه دارد و ساير فضاهاي جمعي موجود عمدتاً مورد استفاده اهالي منطقه 20 و مناطق همجوار قرار مي گيرد و همانطور كه در آمارگيري زوار حرم اشاره گرديد ساير اماكن تاريخي و جمعي، چندان مورد بازديد و استفاده قرار ندارد.

2-7- موانع عملكرد فضاهاي جمعي

مجموعه حرم با توجه به استقلال از دستگاههاي دولتي، داراي برنامه توسعه كالبدي بوده و بخش اصلي آن نيز اجرا شده است بطوريكه در سالهاي اخير، شرق و جنوب مجموعه حرم توسعه قابل ملاحظه اي داشته است و معذالك عدم وجود سيستم حمل و نقل سواره و پياده مناسب، كمبود ترمينال و پاركينگ و مراكز اقامتي مناسب و همچنين بافت فرسوده اطراف حرم، از جمله مسائل و مشكلات اصلي محدوده حرم به شماره مي رود. ساير فضاهاي جمعي و بالاخص اماكن تاريخي موجود در شهرري مورد توجه نبوده و نه تنها طرح و برنامه قابل توجهي جهت حفظ و احيا اماكن تاريخي وجود نداشته بلكه استقرار بافتهاي فرسوده مسكوني و صنايع و كارگاههاي آلوده و مزاحم نيز در اطراف فضاها و مراكز فوق موانع عمده اي را در جهت موفقيت عملكرد آنان ايجاد نموده است.